Polis Kelepçesi Taşımak Suç mudur? Asıl Mesele Kelepçeden Çok, Onu Ne İçin Taşıdığınız
Açıkçası bu konu ilk bakışta çok basit görünüyor: “Bir polis kelepçesi aldım, çantamda taşıyorum; bundan dolayı başıma iş gelir mi?” Fakat biraz kurcalayınca meselenin yalnızca kelepçenin kendisinden ibaret olmadığını görüyorsunuz. Kelepçenin nasıl elde edildiği, nerede taşındığı, üzerinde polis ibaresi veya başka bir resmi işaret bulunup bulunmadığı, kişinin kendisini polis gibi tanıtıp tanıtmadığı ve en önemlisi kelepçeyi başka bir insan üzerinde kullanıp kullanmadığı hukuki tabloyu tamamen değiştirebilir.
Benim bu konuda en önemli gördüğüm ayrım şu: “Bir kelepçeye sahip olmak” ile “polislik yetkisi varmış gibi kelepçe kullanmak” aynı şey değil. Türk ceza hukukunda da zaten suçların tek tek kanunda tanımlanması ve kanunda açıkça suç sayılmayan bir fiilin suç olarak kabul edilememesi temel ilkelerden biri. Mevzuat
Dolayısıyla internette sık karşılaşılan “Polis kelepçesi taşımak kesinlikle suçtur” veya bunun tam tersi olan “Kelepçe serbesttir, istediğini yapabilirsin” şeklindeki iki uç yorum da bana göre meseleyi gereğinden fazla basitleştiriyor.
Kelepçenin Tarihsel Kökeni: Sadece Bir Polis Ekipmanı Değil
Kelepçenin tarihine bakınca neden hukuken bu kadar hassas bir nesne olduğunu da daha iyi anlıyoruz.
İnsanların başka insanların hareketlerini kısıtlamak için kullandığı bağlama araçları modern polis teşkilatlarından çok daha eski. Science Museum Group koleksiyonunda yer alan araştırmaya göre bileklerin kısıtlanmasına ilişkin çok eski örnekler bulunuyor; metal kelepçe örnekleri Bronz ve Demir Çağı'na kadar götürülebiliyor. Modern anlamdaki kelepçelerin gelişimi ise özellikle 19. yüzyılda hız kazanmış. Science Museum Group Collection
19. yüzyılda profesyonel polis teşkilatlarının yaygınlaşmasıyla kelepçe, polis memurunun taşıdığı standart araçlardan biri hâline geldi. Bradford Police Museum da Viktorya döneminde kelepçenin polislerin standart ekipmanlarından biri olduğunu ve zaman içinde “figure eight”, “flexible”, “snap” gibi farklı tasarımların ortaya çıktığını belirtiyor. Bradford Police Muse
1862'de W. V. Adams'ın ayarlanabilir mandallı kelepçe tasarımı önemli bir teknolojik dönüm noktasıydı. Daha önceki bazı modellerde farklı bilek ölçüleri ciddi sorun oluşturabiliyordu. Adams'ın tasarımı bu problemi azaltarak modern kelepçelerin gelişiminin önünü açtı. heinzhistorycenter.emuseum.com
Burada ilginç bir sosyolojik nokta var: Kelepçe yalnızca bir metal eşya değildir. Tarih boyunca devletin zor kullanma yetkisinin sembollerinden biri hâline gelmiştir. Bu nedenle bir kişinin üzerinde kelepçe görülmesi, sıradan bir aksesuar görülmesinden çok farklı bir algı yaratır.
Bence bugünkü hukuki hassasiyetin arkasında biraz da bu tarihsel miras var.
Türkiye'de Kelepçenin Kendisi Yasak Bir Eşya mı?
Burada en önemli hukuki noktaya gelelim.
6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanun denildiğinde insanların aklına genellikle ruhsatsız silahlar, tabancalar ve bazı bıçaklar geliyor. Kelepçenin sırf polis tipi bir kelepçe olması nedeniyle 6136 sayılı Kanun kapsamında ruhsata tabi bir “ateşli silah” gibi değerlendirilmesi doğru bir yaklaşım değil. Kanunun düzenleme alanı ile kelepçenin niteliği birbirinden farklı.
Dolayısıyla yalnızca üzerinde polis kelepçesi bulunması, tek başına otomatik olarak “6136 kapsamında suç” anlamına gelmez. Nitekim 6136 sayılı Kanun bakımından suç olarak düzenlenen hususlar arasında silah ve kanunda belirtilen diğer aletlere ilişkin özel hükümler bulunuyor; kelepçeyi sırf polis ekipmanı olduğu için bu rejime sokmak doğru olmaz. Mevzuat+1
Fakat buradan “o zaman her durumda tamamen serbest” sonucu da çıkarılmamalı.
Çünkü ceza hukukunda bazen eşyanın kendisi değil, o eşya ile gerçekleştirilen eylem suç oluşturur.
Bu ayrım bence konunun kilit noktası.
Evde Kelepçe Bulundurmak ile Sokakta Taşımak Aynı Şey mi?
Örneğin bir koleksiyon meraklısının eski bir kelepçeyi evinde bulundurması ile bir kişinin gece eğlence mekânına giderken yanında kelepçe taşıması aynı hukuki bağlamda değerlendirilmek zorunda değildir.
İlk durumda kişinin koleksiyon, dekorasyon, tarih merakı veya mesleki eğitim gibi bir amacı olabilir.
İkinci durumda ise kolluk açısından eşyanın neden taşındığı sorusu gündeme gelebilir.
Fakat burada da önemli bir hukuki gerçek var: Şüpheli veya anlamsız görünmek ile suç işlemiş olmak aynı şey değildir.
Polis, olayın koşullarına göre eşyanın kaynağını ve kullanım amacını sorgulayabilir. Ancak sırf bir kişinin çantasında kelepçe bulunması, kendiliğinden “kelepçe taşıma suçu” diye bağımsız bir suç oluşturmaz.
Bu yüzden “çantamda kelepçe çıktı, kesin hapse girerim” şeklindeki forum yorumlarına da mesafeli yaklaşmak gerekiyor.
Asıl risk, kelepçenin başka bir fiilin parçası hâline gelmesinde ortaya çıkıyor.
Kelepçeyi Birine Takmak: İşte Hukuki Tablo Burada Değişiyor
Bir kişinin başka birinin ellerini kelepçeleyerek hareket özgürlüğünü fiilen kısıtlaması, olayın şartlarına göre çok ciddi bir ceza hukuku meselesine dönüşebilir.
Türk Ceza Kanunu'nun 109. maddesi, “kişiyi hürriyetinden yoksun kılma” suçunu düzenliyor. Kanuna göre bir kimseyi hukuka aykırı biçimde bir yere gitmek veya bir yerde kalmak özgürlüğünden mahrum bırakmak suçtur. Cebir, tehdit veya hile kullanılması hâlinde daha ağır yaptırım söz konusu olabilir. Mevzuat
Yani mesele aslında “kelepçe suç mu?” sorusundan çıkıp “bu kelepçe kullanılarak bir kişinin özgürlüğüne hukuka aykırı müdahale edildi mi?” sorusuna dönüşüyor.
Yargıtay'ın bir kararında da kişilerin mağduru araca bindirdikten sonra kelepçe takarak fiziksel müdahalede bulunmaları, kişiyi hürriyetinden yoksun bırakma suçu kapsamında değerlendirilmiş ve mahkûmiyet onanmıştır. İctihatlar
Burada çok önemli bir fark var.
Bir kişi kelepçeyi koleksiyonunda tutuyor olabilir.
Bir başka kişi kelepçeyi kostümünün parçası olarak taşıyor olabilir.
Bir üçüncü kişi ise kendisini polis gibi tanıtıp bir vatandaşa kelepçe takabilir.
Üç olayın hukuki değerlendirmesi aynı değildir.
“Ben Polis Değilim Ama Polis Gibi Davranıyorum” Meselesi
Bence kelepçeyle ilgili en fazla gözden kaçırılan noktalardan biri de bu.
Türk Ceza Kanunu'nun 264. maddesi, “özel işaret ve kıyafetleri usulsüz kullanma” suçunu düzenliyor. Madde, kamu görevinin veya mesleğin resmi elbisesinin yetkisiz şekilde ve alenen, başkalarını yanıltacak biçimde giyilmesini düzenliyor. Mevzuat+1
Buradan önemli bir sonuç çıkıyor:
Sadece kelepçe taşımak ile polis olduğunu iddia etmek aynı hukuki davranış değildir.
Yargıtay'ın çeşitli kararlarında da TCK 264 bakımından kanundaki unsurların somut olarak gerçekleşmesi gerektiği görülüyor. Örneğin yalnızca üzerinde polis yıldızı bulunan bir belge veya polis kokartı gösterilmesi olaylarında, ilgili nesnenin TCK 264'te aranan resmi elbise, nişan veya madalya kapsamında olup olmadığı ayrıca değerlendirilmiş ve bazı dosyalarda suçun unsurlarının oluşmadığı sonucuna varılmıştır. İctihatlar+1
Dolayısıyla “polis kelepçem var, artık polis taklidi yapmış sayılırım” demek de hukuken otomatik bir sonuç değildir.
Ama kelepçeyi kullanarak insanları polis olduğuna inandırmak, araç durdurmak, kimlik sormak, bir kişiyi alıkoymak veya başka bir suç işlemek gibi davranışlar ortaya çıktığında tablo ciddi biçimde değişebilir.
Polisin Kelepçe Kullanması ile Sıradan Vatandaşın Kullanması Arasındaki Fark
Kelepçenin neden esas olarak kollukla ilişkilendirildiğini anlamak için polisin hukuki yetkilerine bakmak gerekiyor.
Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği'nde, yakalanan veya tutuklanarak nakledilen kişilere, kaçma ihtimali ya da kişinin kendisi veya başkalarının hayat ve beden bütünlüğü açısından tehlike oluşturduğuna ilişkin belirtiler bulunması hâlinde kelepçe takılabileceği düzenleniyor. İnsan Hakları Dairesi+1
Açıkçası bu konu ilk bakışta çok basit görünüyor: “Bir polis kelepçesi aldım, çantamda taşıyorum; bundan dolayı başıma iş gelir mi?” Fakat biraz kurcalayınca meselenin yalnızca kelepçenin kendisinden ibaret olmadığını görüyorsunuz. Kelepçenin nasıl elde edildiği, nerede taşındığı, üzerinde polis ibaresi veya başka bir resmi işaret bulunup bulunmadığı, kişinin kendisini polis gibi tanıtıp tanıtmadığı ve en önemlisi kelepçeyi başka bir insan üzerinde kullanıp kullanmadığı hukuki tabloyu tamamen değiştirebilir.
Benim bu konuda en önemli gördüğüm ayrım şu: “Bir kelepçeye sahip olmak” ile “polislik yetkisi varmış gibi kelepçe kullanmak” aynı şey değil. Türk ceza hukukunda da zaten suçların tek tek kanunda tanımlanması ve kanunda açıkça suç sayılmayan bir fiilin suç olarak kabul edilememesi temel ilkelerden biri. Mevzuat
Dolayısıyla internette sık karşılaşılan “Polis kelepçesi taşımak kesinlikle suçtur” veya bunun tam tersi olan “Kelepçe serbesttir, istediğini yapabilirsin” şeklindeki iki uç yorum da bana göre meseleyi gereğinden fazla basitleştiriyor.
Kelepçenin Tarihsel Kökeni: Sadece Bir Polis Ekipmanı Değil
Kelepçenin tarihine bakınca neden hukuken bu kadar hassas bir nesne olduğunu da daha iyi anlıyoruz.
İnsanların başka insanların hareketlerini kısıtlamak için kullandığı bağlama araçları modern polis teşkilatlarından çok daha eski. Science Museum Group koleksiyonunda yer alan araştırmaya göre bileklerin kısıtlanmasına ilişkin çok eski örnekler bulunuyor; metal kelepçe örnekleri Bronz ve Demir Çağı'na kadar götürülebiliyor. Modern anlamdaki kelepçelerin gelişimi ise özellikle 19. yüzyılda hız kazanmış. Science Museum Group Collection
19. yüzyılda profesyonel polis teşkilatlarının yaygınlaşmasıyla kelepçe, polis memurunun taşıdığı standart araçlardan biri hâline geldi. Bradford Police Museum da Viktorya döneminde kelepçenin polislerin standart ekipmanlarından biri olduğunu ve zaman içinde “figure eight”, “flexible”, “snap” gibi farklı tasarımların ortaya çıktığını belirtiyor. Bradford Police Muse
1862'de W. V. Adams'ın ayarlanabilir mandallı kelepçe tasarımı önemli bir teknolojik dönüm noktasıydı. Daha önceki bazı modellerde farklı bilek ölçüleri ciddi sorun oluşturabiliyordu. Adams'ın tasarımı bu problemi azaltarak modern kelepçelerin gelişiminin önünü açtı. heinzhistorycenter.emuseum.com
Burada ilginç bir sosyolojik nokta var: Kelepçe yalnızca bir metal eşya değildir. Tarih boyunca devletin zor kullanma yetkisinin sembollerinden biri hâline gelmiştir. Bu nedenle bir kişinin üzerinde kelepçe görülmesi, sıradan bir aksesuar görülmesinden çok farklı bir algı yaratır.
Bence bugünkü hukuki hassasiyetin arkasında biraz da bu tarihsel miras var.
Türkiye'de Kelepçenin Kendisi Yasak Bir Eşya mı?
Burada en önemli hukuki noktaya gelelim.
6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanun denildiğinde insanların aklına genellikle ruhsatsız silahlar, tabancalar ve bazı bıçaklar geliyor. Kelepçenin sırf polis tipi bir kelepçe olması nedeniyle 6136 sayılı Kanun kapsamında ruhsata tabi bir “ateşli silah” gibi değerlendirilmesi doğru bir yaklaşım değil. Kanunun düzenleme alanı ile kelepçenin niteliği birbirinden farklı.
Dolayısıyla yalnızca üzerinde polis kelepçesi bulunması, tek başına otomatik olarak “6136 kapsamında suç” anlamına gelmez. Nitekim 6136 sayılı Kanun bakımından suç olarak düzenlenen hususlar arasında silah ve kanunda belirtilen diğer aletlere ilişkin özel hükümler bulunuyor; kelepçeyi sırf polis ekipmanı olduğu için bu rejime sokmak doğru olmaz. Mevzuat+1
Fakat buradan “o zaman her durumda tamamen serbest” sonucu da çıkarılmamalı.
Çünkü ceza hukukunda bazen eşyanın kendisi değil, o eşya ile gerçekleştirilen eylem suç oluşturur.
Bu ayrım bence konunun kilit noktası.
Evde Kelepçe Bulundurmak ile Sokakta Taşımak Aynı Şey mi?
Örneğin bir koleksiyon meraklısının eski bir kelepçeyi evinde bulundurması ile bir kişinin gece eğlence mekânına giderken yanında kelepçe taşıması aynı hukuki bağlamda değerlendirilmek zorunda değildir.
İlk durumda kişinin koleksiyon, dekorasyon, tarih merakı veya mesleki eğitim gibi bir amacı olabilir.
İkinci durumda ise kolluk açısından eşyanın neden taşındığı sorusu gündeme gelebilir.
Fakat burada da önemli bir hukuki gerçek var: Şüpheli veya anlamsız görünmek ile suç işlemiş olmak aynı şey değildir.
Polis, olayın koşullarına göre eşyanın kaynağını ve kullanım amacını sorgulayabilir. Ancak sırf bir kişinin çantasında kelepçe bulunması, kendiliğinden “kelepçe taşıma suçu” diye bağımsız bir suç oluşturmaz.
Bu yüzden “çantamda kelepçe çıktı, kesin hapse girerim” şeklindeki forum yorumlarına da mesafeli yaklaşmak gerekiyor.
Asıl risk, kelepçenin başka bir fiilin parçası hâline gelmesinde ortaya çıkıyor.
Kelepçeyi Birine Takmak: İşte Hukuki Tablo Burada Değişiyor
Bir kişinin başka birinin ellerini kelepçeleyerek hareket özgürlüğünü fiilen kısıtlaması, olayın şartlarına göre çok ciddi bir ceza hukuku meselesine dönüşebilir.
Türk Ceza Kanunu'nun 109. maddesi, “kişiyi hürriyetinden yoksun kılma” suçunu düzenliyor. Kanuna göre bir kimseyi hukuka aykırı biçimde bir yere gitmek veya bir yerde kalmak özgürlüğünden mahrum bırakmak suçtur. Cebir, tehdit veya hile kullanılması hâlinde daha ağır yaptırım söz konusu olabilir. Mevzuat
Yani mesele aslında “kelepçe suç mu?” sorusundan çıkıp “bu kelepçe kullanılarak bir kişinin özgürlüğüne hukuka aykırı müdahale edildi mi?” sorusuna dönüşüyor.
Yargıtay'ın bir kararında da kişilerin mağduru araca bindirdikten sonra kelepçe takarak fiziksel müdahalede bulunmaları, kişiyi hürriyetinden yoksun bırakma suçu kapsamında değerlendirilmiş ve mahkûmiyet onanmıştır. İctihatlar
Burada çok önemli bir fark var.
Bir kişi kelepçeyi koleksiyonunda tutuyor olabilir.
Bir başka kişi kelepçeyi kostümünün parçası olarak taşıyor olabilir.
Bir üçüncü kişi ise kendisini polis gibi tanıtıp bir vatandaşa kelepçe takabilir.
Üç olayın hukuki değerlendirmesi aynı değildir.
“Ben Polis Değilim Ama Polis Gibi Davranıyorum” Meselesi
Bence kelepçeyle ilgili en fazla gözden kaçırılan noktalardan biri de bu.
Türk Ceza Kanunu'nun 264. maddesi, “özel işaret ve kıyafetleri usulsüz kullanma” suçunu düzenliyor. Madde, kamu görevinin veya mesleğin resmi elbisesinin yetkisiz şekilde ve alenen, başkalarını yanıltacak biçimde giyilmesini düzenliyor. Mevzuat+1
Buradan önemli bir sonuç çıkıyor:
Sadece kelepçe taşımak ile polis olduğunu iddia etmek aynı hukuki davranış değildir.
Yargıtay'ın çeşitli kararlarında da TCK 264 bakımından kanundaki unsurların somut olarak gerçekleşmesi gerektiği görülüyor. Örneğin yalnızca üzerinde polis yıldızı bulunan bir belge veya polis kokartı gösterilmesi olaylarında, ilgili nesnenin TCK 264'te aranan resmi elbise, nişan veya madalya kapsamında olup olmadığı ayrıca değerlendirilmiş ve bazı dosyalarda suçun unsurlarının oluşmadığı sonucuna varılmıştır. İctihatlar+1
Dolayısıyla “polis kelepçem var, artık polis taklidi yapmış sayılırım” demek de hukuken otomatik bir sonuç değildir.
Ama kelepçeyi kullanarak insanları polis olduğuna inandırmak, araç durdurmak, kimlik sormak, bir kişiyi alıkoymak veya başka bir suç işlemek gibi davranışlar ortaya çıktığında tablo ciddi biçimde değişebilir.
Polisin Kelepçe Kullanması ile Sıradan Vatandaşın Kullanması Arasındaki Fark
Kelepçenin neden esas olarak kollukla ilişkilendirildiğini anlamak için polisin hukuki yetkilerine bakmak gerekiyor.
Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği'nde, yakalanan veya tutuklanarak nakledilen kişilere, kaçma ihtimali ya da kişinin kendisi veya başkalarının hayat ve beden bütünlüğü açısından tehlike oluşturduğuna ilişkin belirtiler bulunması hâlinde kelepçe takılabileceği düzenleniyor. İnsan Hakları Dairesi+1